Pa van der Steur

“Mijn vader was een Steurtje,” zei iemand. En een ander: “Mijn moeder was bij Pa.” Vaste uitdrukkingen voor een leven dat ooit iedereen in Indië begreep. Pa van der Steur (1865-1945) had decennia lang een tehuis in Magelang (Java), waar hij naar schatting zo’n zevenduizend kinderen opvoedde, kinderen met een veelal afwezige KNIL-vader.  Steurtjes waren en zijn een fenomeen. Eerst over die man.

De vroege jaren

In de Indische gemeenschap hoorde ik zijn naam af en toe noemen, met een vanzelfsprekendheid die me nieuwsgierig maakte. Een man die Pa genoemd werd, een Hollandse man die kinderen een thuis gaf, daar wilde ik mee van weten. Lang verhaal kort, ik heb een biografie geschreven van Johannes van der Steur.

Hij moet een eigengereide man zijn geweest, een idealist die vastberaden was de wereld beter te maken, eovertuigd lid van de Zevende Dag Baptisten. Met Gerard Velthuijzen (van deze achternaam bestaan verschillende spellingen) trad hij als Middernachtzending op tegen mannen die een bordeel wilden bezoeken. Dat leverde nogal eens klappen op. Toch groeide de beweging uit tot een landelijke organisatie, of juist daardoor: het was een fysiek avontuur om deel uit te maken van de Middernachtzending. En christenmannen hadden ook testosteron.

Van der Steur – dan nog geen Pa – moet verschrikkelijke taferelen hebben gezien: dronkenschap, prostitutie, stadia van ongeneeslijke syfilis en dan ook nog kinderen met honger. En dit alles in benauwde krottenwijken, zonder stromend water, zonder riolering, zonder de vanzelfsprekendheid van licht en lucht.

 

Het filmpje is ietwat donker, maar wel informatief: over Pa. Seminar KITLV

Naar de Oost

In 1892 trok hij naar de Oost, met het plan om daar een tehuis voor militairen te openen. Hij wist dat de mannen nogal eens een buitenhuwelijkse relatie aanknoopten met een inheemse vrouw. Buiten het huwelijk betekende in de christelijke opvatting van Van der Steur: zonde. Deze mannen wilde hij met zijn tehuis een alternatief bieden, iets met  kameraadschap en gezelligheid.

Indië had bedenkingen over dat voornemen. In de kranten verschenen hatelijke stukken. Moest die zendeling het concubinaat gaan verbieden?

Begin 1893 opende het tehuis “Oranje Nassau”. Enkele maanden later werd hij Pa. In zijn eigen woorden:

“Het begin [van mijn werk] was de opname van vier kinderen, van wie ik zelfs het bestaan niet kende. Een ruwe, half beschonken militair, een Drentse boer, zei tegen mij:
‘Als je nu g.v.d. zo vroom bent, dan moet je eens naar de kampong gaan en de kinderen van de worstboer verzorgen. Hij is dood, moeder de vrouw zit met vier kinderen en de lamp hangt daar lelijk voorover.’
Ik zei hem terug te komen als hij goed nuchter was en mij naar het huis van de worstboer te brengen. Waarlijk, hij heeft het gedaan en de moeder met vier kinderen ging met me mee. De vader van deze kinderen was van huis uit een Italiaan en beleed de rooms-katholieke godsdienst. Ik ben vastbesloten nooit iemand weg te zenden die hulp nodig heeft, hetzij wezen hetzij verlaten kinderen oof wie dan ook.
Ik geloof dat de Here Jezus dat eveneens deed en daarom wensik dat ook te doen.
Die kinderen, 1 jongen en drie meisjes vroegen mij: “Wat moeten wij roepen, mijnheer, oom of Pa?” Ik zei: Roep maar wat je wilt.
“Pa dan”, zei de jongen, dat is veel lekkerder.”

De jongens in het tehuis, vroege periode.

Groei

Zo begon het. Maar zo bleef het niet. Het aantal kinderen in het tehuis groeide razendsnel. Pa’s zuster Marie kwam over uit Nederland en zij werd de Moe. Alles draaide om de Europese vader van deze kinderen: daardoor hadden ze ‘recht’ op een Europese opvoeding, vond men toen. Pa vond dat ook.  De vader was gesneuveld, overgeplaatst of hij had geen zin meer in de kinderen. In het begin heeft Pa met een militair aan zijn zijde kinderen uit de kampong gehaald. Later werden ze door familie gebracht, kwamen zelf, of bleven alleen om tijdelijk onderdak te vinden.

Naarmate het aantal kinderen toenam, veranderde de sfeer in het tehuis. Eerst was het huiselijk. Maar met honderden kinderen onder dak  – ja, veel! – moesten er regels en reglementen komen. Het tehuis werd steeds meer als een bedrijf bestuurd. Pa ontpopte zich als een geweldige fundraiser. Hij moest wel: als je honderden monden te voeden hebt… Het geld kwam vooral van particulieren, al kreeg hij dankzij gouverneur-generaal J.B. van Heutsz ook een structurele subsidie.

De meisjes moesten dienstbare beroepen leren.

 

Oorlog

In 1944 werd Pa geïnterneerd. Hij kwam in Tjimahi, later werd hij naar Semarang getransporteerd. Na de capitulatie van Japan hebben enkele Steurtjes een vrachtwagen georganiseerd en hun Pa thuis gebracht. Daar, temidden van zijn kinderen, is hij gestorven.

Meer weten?

Pa hield van elk kind een dossier bij. Een groot aantal zit in het zogeheten Pupillenarchief, dat wegens privacy alleen door nazaten van Steurtjes te raadplegen is.  Lees er meer over bij: Pupillenarchief

De biografie  die ik schreef: Johannes “Pa” van der Steur (1865-1945), zijn leven, zijn werk en zijn Steurtjes. o.a. bij Bol.com

 

 

Wilt u meer weten over Pa of wilt u iets vragen of heeft u een aanvulling?

 

 

de KNIL-kinderen van Pa van der Steur